Doktora kararı, lisans ya da yüksek lisans seçiminden çok farklı bir karar. Önünüzde en az dört, çoğu zaman beş altı yıllık bir süreç var ve bu sürenin büyük kısmını tek bir konuya, tek bir danışmanla birlikte harcıyorsunuz. Bu yüzden «hangi ülke» sorusundan önce «hangi hoca, hangi laboratuvar, hangi konu» sorularını sormak gerekiyor. Türkiye bu sorulara iyi cevaplar verebilen ülkelerden biri hâline geldi ve son yıllarda doktora için gelen yabancı araştırmacı sayısı istikrarlı şekilde artıyor
Bize başvuran doktora adaylarının çoğu aynı soruları soruyor: Burs var mı, Türkçe şart mı, asistan olarak çalışabilir miyim, mezun olunca diplomam kendi ülkemde tanınır mı? Bu yazıda bu soruların hepsine tek tek değiniyor, başvuru sürecini baştan sona özetliyoruz
Kısaca
- Türkiye’de doktora genelde 4 ila 6 yıl sürüyor, ders, yeterlik sınavı, tez önerisi ve tez savunması aşamalarından oluşuyor
- Başvuru için çoğunlukla tezli yüksek lisans diploması isteniyor, bazı alanlarda lisanstan doğrudan doktora mümkün
- Yabancı adaylardan ALES yerine genelde GRE kabul ediliyor ya da sınav şartı aranmıyor
- Türkiye Bursları, TÜBİTAK programları ve proje bursları başlıca finansman kaynakları
- İngilizce yürütülen doktora programlarının sayısı her yıl artıyor
Türkiye’de doktora süreci nasıl işliyor?
Türkiye’deki doktora programları belirli bir yapıya sahip ve bu yapı üniversiteden üniversiteye çok fazla değişmiyor. İlk aşama ders dönemi. Yüksek lisans sonrası doktoraya başlayan öğrenci genellikle iki ila dört dönem boyunca belirli sayıda kredilik ders alıyor ve bir seminer veriyor
Derslerin ardından doktora yeterlik sınavı geliyor. Bu sınav yazılı ve sözlü iki bölümden oluşuyor ve öğrencinin alanına ne kadar hâkim olduğunu ölçüyor. Yeterliği geçen öğrenci tez önerisini hazırlıyor ve bir tez izleme komitesi önünde savunuyor. Komite yılda iki kez toplanarak çalışmanın ilerleyişini takip ediyor. Son aşama ise tezin yazılması ve jüri önünde savunulması
| Aşama | Ortalama süre | Ne yapılıyor? |
|---|---|---|
| Ders dönemi | 1 – 2 yıl | Kredili dersler ve seminer |
| Yeterlik sınavı | Ders sonrası ilk dönemler | Yazılı ve sözlü alan sınavı |
| Tez önerisi | Yeterlikten sonraki 6 ay | Araştırma planının savunulması |
| Tez çalışması | 2 – 3 yıl | Araştırma, yayın ve yazım |
| Tez savunması | Son dönem | Jüri önünde savunma |
Başvuru şartları
Diploma ve not ortalaması
Doktora başvurusu için çoğu programda tezli yüksek lisans diploması isteniyor. Lisans derecesiyle doğrudan doktoraya başvurmak bazı programlarda mümkün, ancak bu durumda ders yükü ve toplam süre daha uzun oluyor ve genellikle daha yüksek not ortalaması aranıyor. Diplomanın denkliği ve resmî tercümeli transkript dosyanın temel parçaları
Sınav şartları
Türk adaylardan ALES puanı istenirken yabancı adaylar için çoğu programda GRE kabul ediliyor. Bazı üniversiteler yabancı adayları sınav puanı yerine dosya ve mülakatla değerlendiriyor. İngilizce programlarda TOEFL, IELTS ya da üniversitenin kendi dil sınavı, Türkçe programlarda ise ileri seviye Türkçe belgesi isteniyor
Araştırma önerisi ve referanslar
Doktora başvurusunda dosyanın kalbi araştırma önerisi ve niyet mektubu. Burada sadece neden doktora yapmak istediğinizi değil, hangi soruyu araştırmak istediğinizi, bu sorunun neden önemli olduğunu ve hangi yöntemle yaklaşacağınızı anlatmanız bekleniyor. İki ya da üç akademik referans mektubu da isteniyor. Mektup yazarken işinize yarayacak ipuçlarını motivasyon mektubu nasıl yazılır yazımızda topladık
Danışman hoca ile iletişim
Doktorada en kritik karar danışman seçimi. Bazı programlar öğrenciyi kabul ettikten sonra danışman atıyor, ama özellikle fen ve mühendislik alanlarında hocanın öğrenciyi önceden kabul etmesi çok daha yaygın. Başvurudan birkaç ay önce bölümün akademik kadrosunu incelemek, ilgi alanınıza yakın çalışan hocaların son yayınlarını okumak ve kısa bir e-postayla iletişim kurmak ciddi avantaj sağlıyor
Bu e-postada kendinizi uzun uzun anlatmak yerine hocanın hangi çalışmasını okuduğunuzu, sizin araştırma fikrinizin bununla nasıl ilişkili olduğunu ve hangi dönem başvurmak istediğinizi yazın. Özgeçmiş ve varsa yayınlarınızı ekleyin. Bir hocanın projesinde bursiyer olarak yer almak, doktoranın finansmanını da çözen bir yol olabiliyor
Burslar ve finansman
Türkiye Bursları
Türkiye Bursları doktora öğrencileri için de en kapsamlı seçenek. Program öğrenim ücretini, aylık bursu, yurt veya konaklama desteğini, sağlık sigortasını ve gerekirse bir yıllık Türkçe hazırlığı kapsıyor. Başvurular genelde yılın ilk aylarında yapılıyor ve değerlendirme akademik başarı, araştırma önerisi ve mülakata dayanıyor
TÜBİTAK destekleri
TÜBİTAK, uluslararası öğrencilere yönelik lisansüstü burs programları yürütüyor. Bunun yanında TÜBİTAK tarafından desteklenen araştırma projelerinde doktora öğrencilerine bursiyerlik imkânı veriliyor. Bu bursların miktarı ve süresi projeye göre değişiyor
Üniversite bursları ve öğretim ücreti
Devlet üniversitelerinde doktora ücretleri yabancı öğrenciler için genelde makul seviyede. Özel üniversiteler ise başarılı adaylara tam ücret muafiyeti ve aylık burs verebiliyor, karşılığında öğrenciden ders asistanlığı gibi görevler bekleyebiliyor. Burs türlerinin genel resmini burs türleri rehberimizde bulabilirsiniz
Asistanlık ve çalışma imkânları
Türkiye’de araştırma görevlisi kadroları büyük ölçüde Türk vatandaşlarına açık ve kamu personeli statüsünde. Yabancı doktora öğrencileri için daha gerçekçi yollar, proje bursiyerliği, özel üniversitelerde burs karşılığı asistanlık ve kısmi zamanlı ders destek görevleri. Öğrenci ikamet izniyle çalışma konusunda belirli kurallar olduğu için ücretli bir görev kabul etmeden önce izin durumunu netleştirmek gerekiyor
Hangi alanlarda Türkiye avantajlı?
Deprem ve inşaat mühendisliği, malzeme bilimi, tarım ve gıda bilimleri, Türk ve Osmanlı tarihi, Orta Doğu ve Kafkasya çalışmaları, göç ve uluslararası ilişkiler gibi alanlarda Türkiye’deki araştırma ortamı uluslararası düzeyde güçlü. Tıp ve sağlık bilimlerinde de büyük eğitim hastaneleri ve geniş hasta çeşitliliği araştırmacılara önemli bir saha sunuyor. Hangi üniversitelerin hangi alanda öne çıktığını görmek için Türkiye’deki en iyi üniversiteler yazımız bir başlangıç olabilir
Yayın şartı ve tez savunması
Birçok üniversite doktora öğrencisinden tez savunmasına girmeden önce belirli nitelikte en az bir yayın yapmış olmasını bekliyor. Bu şart enstitüye ve alana göre değişiyor, bazı programlarda uluslararası indeksli bir dergide makale, bazılarında ise ulusal hakemli dergi yeterli kabul ediliyor. Bu nedenle yayın planını tezin son yılına bırakmamak, ilk bulgular ortaya çıktığında yazmaya başlamak gerekiyor. Tez savunması ise beş kişilik bir jüri önünde yapılıyor ve jüri üyelerinin bir kısmı başka üniversitelerden geliyor
Diplomanın tanınırlığı
Türk üniversitelerinden alınan doktora diplomaları uluslararası alanda genel olarak tanınıyor. Yine de kendi ülkenizde akademide çalışmayı planlıyorsanız, ülkenizin denklik kurumunun Türk üniversitelerine bakışını ve varsa tanınan üniversite listesini önceden kontrol edin. Bazı ülkeler belirli üniversiteleri ya da örgün olmayan programları kabul etmeyebiliyor
Doktora boyunca günlük hayat
Doktora öğrencisinin hayatı lisans öğrencisinden oldukça farklı. Ders yükü ilk yıllardan sonra azalıyor, ama bunun yerini laboratuvarda, arşivde ya da sahada geçen uzun saatler alıyor. Fen ve mühendislik alanlarında çoğu öğrenci haftanın büyük kısmını laboratuvarda geçiriyor, sosyal bilimlerde ise kütüphane ve saha çalışması daha belirleyici. Bu tempoda kendi rutinini oluşturmak, düzenli yazma alışkanlığı kazanmak ve danışmanla sık iletişim kurmak tezin zamanında bitmesini sağlayan en önemli etkenler
Türkiye’deki üniversitelerin çoğu uluslararası konferanslara katılım için öğrencilere destek veriyor. Bu desteklerden yararlanmak hem yayın sürecini hızlandırıyor hem de mezuniyet sonrası iş ararken uluslararası bir ağ kurmanızı sağlıyor. Ayrıca Erasmus ve benzeri değişim programlarıyla bir dönem yurt dışındaki bir laboratuvarda çalışmak da birçok programda mümkün
Mezuniyet sonrası kariyer yolları
Doktorasını Türkiye’de tamamlayan yabancı araştırmacıların bir kısmı ülkesine dönüp üniversitelerde öğretim üyesi olarak çalışıyor. Bir kısmı doktora sonrası araştırma pozisyonlarıyla Avrupa’ya ya da Körfez ülkelerine geçiyor. Türkiye’de kalmak isteyenler için özel üniversitelerde öğretim üyeliği, teknoparklardaki Ar-Ge şirketleri ve uluslararası kuruluşlar başlıca seçenekler. Türkiye’de çalışmaya devam etmek için çalışma izni süreçleri devreye giriyor, bu konuda çalışma amaçlı göç sayfamızda genel bilgi bulabilirsiniz
Sık sorulan sorular
Türkçe bilmeden doktora yapabilir miyim?
İngilizce programlarda evet. Ancak saha çalışması, arşiv araştırması ya da hasta ile etkileşim gerektiren konularda Türkçe bilgisi pratikte büyük avantaj sağlıyor
Ailemle birlikte gelebilir miyim?
Doktora öğrencilerinin eş ve çocukları aile ikamet izni ile Türkiye’de kalabiliyor. Bunun için gelir ve sağlık sigortası gibi şartların karşılanması gerekiyor
Yüksek lisansımı Türkiye’de yapmak avantaj sağlar mı?
Evet, özellikle danışman hocayla yüksek lisans döneminde çalışmış olmak doktora kabulünü kolaylaştırıyor. Bu yolu düşünenler Türkiye’de yüksek lisans yazımıza bakabilir
Nereden başlamalı?
Önce araştırma konunuzu iki üç cümleyle net olarak yazın. Ardından bu konuda çalışan hocaları ve programları listeleyin. Başvuru takvimi, burs seçenekleri ve dosya hazırlığı konusunda desteğe ihtiyacınız varsa bizimle iletişime geçebilirsiniz
